Przeskocz do treści

Historia ZPBC

Początek działalności Związku to rok 1926, kiedy to Stronnictwo Ludowe rzuca myśl zorganizowania chłopów - plantatorów buraka cukrowego w jednolity Związek. To właśnie w Przeworsku powstaje pierwszy Związek Plantatorów Buraka Cukrowego.

Z zachowanych do tej pory materiałów z działalności Związku w tym okresie wynika, że był to związek samodzielny i reprezentował interesy plantatorów wobec cukrowni przeworskiej . Pierwszym Prezesem Związku był rolnik plantator z Mokrej Strony - dzielnicy Przeworska, późniejszy poseł na Sejm II Rzeczypospolitej - Jan Pieniążek.

Związek nosił nazwę - Związek Małorolnych Plantatorów Buraka Cukrowego w Przeworsku. Reprezentacja interesów plantatorów wyrażała się między innymi tym, że Zarząd Związku w imieniu plantatorów podpisywał z Zarządem Cukrowni warunki umowy kontraktacyjnej i ustalał ceny za dostarczone buraki. O znaczeniu tego Związku może świadczyć fakt, że w czasie zawierania umowy z cukrownią targowano się o 1/4 grosza i przeliczano ile to korzyści da plantatorom, a ile obciąży przemysł cukrowni.

W 1933 roku ze składek plantatorskich Związek kupuje i rozbudowuje budynek zwany Domem Plantatora, gdzie mieściła się siedziba Związku. Adres ten sam do tej pory Przeworsk
Plac Mickiewicza 12

Zaszłość ta jest uwidoczniona w akcie notarialnym z dnia 22 marca 1933 roku. Znajduje się tam wpis o kupnie przez Związek budynku i działki od Rzymsko - Katolickiego Cechu Rzeźnickiego. Budynek ten został później rozbudowany - dobudowano piętro. Na ten cel ówczesny Prezes Jan Pieniążek przekazał wagon buraków cukrowych. Również przez dwa tygodnie oddał do dyspozycji robotników, furmankę i parę koni z wozakiem. W kwietniu 1939 roku przyjechał do Przeworska Ludowiec Wincenty Witos, który przemawiał na rynku w Przeworsku, później był on przyjmowany w Domu Plantatora.
W okresie okupacji działalność Związku była mocno ograniczona. Od 23 kwietnia 1945 roku Związek rozpoczął swoją powojenną działalność. Uchwalony Statut zakładał po raz pierwszy obok obrony interesów plantatora prowadzenie działalności agrotechnicznej. Główne metody pracy w latach 1945 - 1950 to zespoły konkursowe ( 6 - 10 plantatorów z danej wsi). Nagrody to proste narzędzia rolnicze, drzewka owocowe, nawozy, cukier. Organizowano poletka konkursowe i pokazy. Areał uprawy w 1945 r. w woj. rzeszowskim wynosił 4 297 ha, a plon 131 z ha. W 1950 areał wynosił 8 076ha, plon 224 kwintala z ha. W okresie stalinowskim w 1950 roku w dniu 30 czerwca Urząd Wojewódzki w Rzeszowie rozwiązał i wykreślił z rejestru stowarzyszenie „Związek Plantatorów Buraka Cukrowego w Przeworsku". Majątek został przekazany na Skarb Państwa, Gmina Przeworsk przekazała budynek w administrowanie Przeworskiej Gospodarce Komunalnej. Związek stracił budynek - siedzibę Związku na 44 lata. Prezesem był wówczas rolnik z Przeworska Józef Pawłowski, który odwoływał się od tej decyzji do Ministerstwa Administracji Publicznej, jednak bezskutecznie. Rozwiązanie Związku było rezultatem błędnej interpelacji prawnej.W latach 50-tych następuje spadek plonów - średni plon to 166 kwintala z ha. Przy kontraktacji stosowany był nacisk administracyjny.

Działalność Związku została reaktywowana w październiku 1956r. Związek jako samodzielna organizacja istniał do 1974 /17Iat/. Działalność Związku w tym okresie to działalność prowadząca do:
- wzrostu plonów.
- zaopatrzenia w sprzęt.
- w 1972 - 1973 pierwsze siewy punktowe.
- prowadzenie kontroli społecznej.

W tym okresie Związek zatrudniał 16 pracowników- fachowców i swoją działalnością obejmował teren byłego województwa rzeszowskiego. W 1974 roku Związki i Zrzeszenia branżowe zostały zintegrowane z Kołkami Rolniczymi.
W wyniku tej integracji Związek utracił osobowość prawną, samodzielność finansową i służby specjalistyczne. Nastąpiło ograniczenie działalności agrotechnicznej. Nastąpił spadek uprawy buraków cukrowych o 2000 gospodarstw rolnych.
Integracja Związku z Kółkami Rolniczymi przyczyniła się do stagnacji w pracy i wyeliminowania czynnika społecznego w działalności samorządowej na wsi.

W dniu 30 stycznia 1981 roku rozpoczyna się nowy rozdział w działalności Związku Plantatorów Buraka Cukrowego w Przeworsku. W tym roku Związek wznowił samorządną i samodzielną działalność. Zostały oprócz Wojewódzkiego Związku Plantatorów Buraka Cukrowego w Przeworsku powołane 4 oddziały rejonowe Związku. Działalność prowadzona była w oparciu o opłaty plantatorskie. Praca organów samorządowych Związku oparta była o społeczne zaangażowanie, zarówno Prezesa jak i członków Zarządu.
Za czynności wykonane na rzecz Związku nie otrzymywali żadnego wynagrodzenia. W tych latach Związek zakupił i bezpłatnie przekazał w użytkowanie plantatorom następujący sprzęt rolniczy:
- Agregaty do przedsiewnej uprawy gleby 4 szt.
- Siewniki do buraków 46 szt.
- Opryskiwacze ciągnikowe 7 szt.
- Sadzarki do ziemniaków 5 szt.
- Wyorywacze ciągnikowe 134 szt.
- Rozsiewacz nawozów 1 szt.
- Pielniki 10 szt.

W okresie od 1956 roku Związek wynajmował lokal na biuro od pani Jurkiewicz, później miał siedzibę w Jarosławiu przy Kółkach Rolniczych .Wreszcie przez kilka lat miał biuro w Domu Plantatora, za który do 1994 roku płacił czynsz.
Do połowy 1983 roku Prezesem Związku był Pan Tomasz Krupa. Po Zjeździe pod koniec czerwca 1983 roku Prezesem Związku zostaje długoletni w-ce Prezes: Stanisław Buczkowski.

W tych czasach Związek współpracuje z Instytutem Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Bydgoszczy - w sprawie propagowania nowych roślin wchodzących na rynek. Współpracuje również z Wojewódzkim Ośrodkiem postępu Rolniczego w Korytnikach. Związek jest niezależny od organów administracji i innych jednostek. Działa na podstawie zarejestrowanego Statutu. Reprezentuje potrzeby i interesy rolników. Wiele wysiłku. pracy i samozaparcia kosztowały Zarząd Związku starania o odzyskanie praw własności do budynku Domu Plantatora, który w 1951 roku został zdekomunizowany. Związek nie posiadał pieniędzy. wszystkie wyjazdy i koszty ponosili działacze.

W połowie 1990 roku Związek otrzymał informację, że użytkownik Domu Plantatora - Gospodarka Komunalna w Przeworsku chce w drodze przetargu sprzedać budynek. Została złożona sprawa do Sądu w Przeworsku o przywrócenie praw własności do budynku. Sąd wyżej wymienioną sprawę odrzucił. Związek zwrócił się o zwrot działki i budynku do Ministerstwa Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa.
W 1992 roku Minister Spraw Wewnętrznych unieważnia decyzję odebrania Związkowi budynku i działki. Zwrot uzależnia od znalezienia Aktu Notarialnego, gdzie był zapis o przekazaniu majątku na Skarb Państwa. Dopiero udanie się Prezesa Buczkowskiego i Pana Tadeusza Półtoraka do Posła PSL Aleksandra Benkowskiego z prośbą o interwencję daje efekt. Po staraniach Posła znalazł się akt notarialny w Archiwum Państwowym / Związek otrzymywał odpowiedź odmowną wielokrotnie/.
Dzięki wytrwałości i uporowi Prezesa Stanisława Buczkowskiego oraz działaczy związkowych 30 lipca 1993 roku Gospodarka Komunalna zwraca Związkowi Budynek - Dom Plantatora. Czteroletnia walka o powrót majątku dobiegła końca.
Od 1991 roku działalność Związku została znacznie ograniczona z powodu braku funduszy. Przez kilka lat nie otrzymywał składki plantatorskiej. Od 02 czerwca 2005 roku na Walnym Zjeździe zostały wybrany Nowy Zarząd - Prezesem został Wojciech Kwolek, a od marca 2008 r. Jan Kozak. Związek negocjuje umowy kontraktacyjne, reprezentuje interesy plantatorów. Pod koniec 2005 roku Związek zakupił 2 siewniki Monosem Mega 3, które służą plantatorom do siewu buraków.
02.06.2009 na Walnym Zjeździe Prezesem wybrany został młody rolnik z Nehrybki - Maciej Marczakiewicz, który reprezentuje razem z całym Zarządem interesy plantatorów przed Koncernem Suedzucker.

Tak wygląda historia Związku w Przeworsku - kolebki polskiej działalności związkowej plantatorów buraka cukrowego. Historia powstała ze wspomnień długoletniego Prezesa Stanisława Buczkowskiego i działaczy Tadeusza Półtoraka, Józefa Michalika i zapisków długoletniego Kierownika biura mgr Zygmunta Beka.

Wspomnienia spisała Anna Lasek.